SANDOMIERZ JAKO STOLICA

SANDOMIERZ  JAKO  STOLICA

CENTALNEGO OKRĘGU PRZEMYSŁOWEGO

 

            Centralny Okręg Przemysłowy był największym przedsięwzięciem gospodarczym Drugiej Rzeczypospolitej. Budowę COP realizowano w ramach czteroletniego planu inwestycyjnego, obejmującego okres od 1 lipca 1936 r. do 30 czerwca 1940 r. Głównym inicjatorem i autorem nowej polityki gospodarczej państwa był Eugeniusz Kwiatkowski – wicepremier,  a jednocześnie minister skarbu. Wśród autorów koncepcji  COP obok Kwiatkowskiego wymienić należy docenta Uniwersytetu Warszawskiego – Władysława Kosieradzkiego oraz szefa Departamentu Uzbrojenia Ministerstwa Spraw Wojskowych gen. Mieczysława Maciejowskiego.

            Plan czteroletni w Polsce miał być realizowany równolegle z opracowanym przez władze wojskowe sześcioletnim planem rozwoju i modernizacji polskiej armii.

            5 lutego 1937 r. ogłoszono oficjalnie o planie budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego. Na posiedzeniu Komisji budżetowej Sejmu E. Kwiatkowski uzasadnił utworzenie COP. Podkreślił priorytet obronności, uprzemysłowienia i aktywizacji terenów gospodarczo biernych, zatarcia różnic między bardziej rozwiniętymi gospodarczo terenami Polski zachodniej i centralnej (tzw. Polska A), a zacofanymi – wschodnimi i południowymi (tzw. Polska B).

            Centralny Okręg Przemysłowy był rozwinięciem tzw. Trójkąta bezpieczeństwa, jego zarys powstał w 1921 roku,a w marcu 1928 r. uchwalono dekret o ulgach inwestycyjnych   w tym rejonie. Zamierzano usytuować tam przedsiębiorstwa, które ze względów strategicznych powinny znajdować się dalej od granic państwa. Istotną role odgrywały również przesłanki demograficzne – duża gęstość zaludnienia i brak możliwości zapewnienia pracy miejscowej ludności. Żywiono nadzieje, że COP położony na granicy między Polską   A i B stanie się rynkiem zbytu dla płodów rolnych i wyrobów przemysłowych. Lokalizację uzasadniono również występowaniem na tym obszarze potrzebnych surowców (piryt, galena, kamień drogowy, wapień, kwarcyt, dolomit, gliny ceramiczne).

            Plany te nie doczekały się realizacji. Dopiero na przełomie lat 1935/36 zaczęły nabierać bardziej konkretnych kształtów.

            COP obejmował obszar należący do czterech województw: kieleckiego, lubelskiego, krakowskiego i  lwowskiego. Łącznie zajmował obszar 59935 km2 czyli około 15% powierzchni kraju. Obszar ten zamieszkiwało około 6 mln ludzi,  co stanowiło 18% ludności kraju.

            COP nie był terenem gospodarczo jednolitym. Podzielono go, w zależności od specyfiki gospodarczej, na trzy rejony: kielecki – A, lubelski – B i sandomierski – C. Region kielecki – surowcowy, obejmował 8 powiatów, region lubelski – aprowizacyjny 9 powiatów. Natomiast region sandomierski – przetwórczy, aż 18 powiatów: Sandomierz, Stopnica, Pińczów, Brzesko, Dąbrowa, Tarnów, Ropczyce, Mielec, Rzeszów, Kolbuszowa, Tarnobrzeg, Janów Lubelski, Nisko, Łańcut, Przeworsk, Jarosław, Lubaczów i Biłgoraj.

            Powiaty COP w rejonie „C” nosiły nazwę Centralnego Okręgu Sandomierskiego. Tu  znajdowały się złoża surowców energetycznych: ropa naftowa, gaz ziemny oraz zasoby energii elektrycznej. Poza tym surowce dla przemysłu chemicznego, przetwórczego, metalowego, mineralnego, drzewnego itp. Region „C” zamieszkiwało 2 mln ludzi, w tym około 85% ludności wiejskiej i 15% ludności miejskiej. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 104 osoby na 1 km2.

            Na terenie COP znajdowały się 94 miasta i miasteczka. Do większych należały: Lublin, Radom, Kielce, Przemyśl, Sandomierz, Tarnów, Nowy Sącz, Rzeszów, Ostrowiec Świętokrzyski, Chełm
i Zamość.

 

 

            Centrum Okręgu Przemysłowego stanowił historyczny Sandomierz – przewidziany na stolicę Okręgu,

            „ ..... dziś stawiamy nowe hasło w programie uprzemysłowienia, które otrzymuje symboliczną i skrócona nazwę: Okręg Centralny – Sandomierz.”

(E. Kwiatkowski; 5 luty 1937r.)

            W przyszłości zamierzano utworzyć, ze znacznej części ziem wchodzących w skład COP – województwo sandomierskie. Nowa jednostka administracyjna miała objąć 20 lub 21 powiatów: 8 powiatów województwa kieleckiego,  4 powiaty  województwa  krakowskiego, 2 powiaty województwa lubelskiego oraz 6 lub 7 powiatów województwa lwowskiego. Nowo utworzone województwo zajmowałoby ponad 24500 km2 . W dalszym planie przewidywano skupienie całości COP w ramach Województwa Centralnego Okręgu Przemysłowego, którego stolicą stałby się Sandomierz. Funkcję wojewody Eugeniusz Kwiatkowski zaproponował prezesowi Związków Miast Polskich, prezydentowi Warszawy Stefanowi Starzyńskiemu.

            O miano stolicy COP ubiegały się trzy miasta: Rzeszów, Radom i Sandomierz, położony w centralnym punkcie COP. O roli Sandomierza jako stolicy Centralnego Okręgu Przemysłowego miały zadecydować jego warunki naturalne, położenie   a przede wszystkim połączenia kolejowe i wodne. Kwestia szlaku wodnego Zagłębie Węglowe – Sandomierz była czołowym zagadnieniem komunikacyjnym. Wisła od ujścia Dunajca do ujścia Sanu miała być główną arterią komunikacyjno-handlową COP o podstawowym znaczeniu. W tym celu miano uregulować Wisłę od Dunajca do Sanu na przestrzeni108 km oraz stworzyć połączenia wodne na trasie 151 km wraz z budową kanału i systemu zbiornikowego. Już w 1935 r. rozpoczęto budowę największej inwestycji wodnej dwudziestolecia – elektrowni wodnej i zbiorników  w Rożnowie.

Rozpoczęto również prace przy regulacji lewego brzegu Wisły. Koszty budowy wałów ochronnych i prac związanych z zamknięciem łach piaszczystych obliczono na 1mln 800 tys. złotych. Kierownikiem miejscowego biura regulacji Wisły był  inż. Antoni Nowakowski. Planowano rozbudowę portów w Sandomierzu i Zawichoście, które miały stać się wielkimi ośrodkami przeładunku i wymiany towarowej Polski południowo-wschodniej i zachodniej.

1 czerwca 1939 r. otwarto w Sandomierzu nowe przedsiębiorstwo żeglugi śródlądowej „Holownik”. Przedsiębiorstwo posiadało własny holownik motorowy „Olza” i zajmowało się spływem węgla z Górnego Śląska do Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Dzięki rozbudowie Centralnego Okręgu Przemysłowego znaczenie Sandomierza jako portu śródlądowego poważnie wzrosło ze względu na to, że transporty towarowe drogą wodną były średnio około 40% tańsze niż koleją.

            Problem rozbudowy sieci komunikacyjnej miał podstawowe znaczenie nie tylko dla COP ale dla całej gospodarki kraju. Palącą sprawą stała się kwestia powiększenia sieci dróg żelaznych oraz stworzenie dogodnych połączeń kolejowych. Szczególne znaczenie miała budowa projektowanej magistrali kolejowej, która połączyć miała Zagłębie Węglowe przez Sandomierz z Wołyniem i północno-wschodnią częścią Polski. Przez Sandomierz prowadziła linia kolejowa Lwów – Jarosław – Rozwadów – Sandomierz oraz połączenie Tarnów – Dębica – Tarnobrzeg – Sandomierz. Istniała również linia kolejowa Rozwadów – Sandomierz – Skarżysko i Rozwadów – Lublin. W związku ze wzrostem ruchu na liniach kolejowych, zaistniała potrzeba zwiększenia ilości i długości torów oraz potrzeba budowy nowego dworca, urządzeń przeładunkowych i rozbudowa sieci telekomunikacyjnej. Prowadzono również prace przy ulepszaniu nawierzchni dróg m.in. na drodze Sandomierz – Jarosław.

            W związku z rozbudową nowych dzielnic Sandomierza od strony północno-zachodniej, projektowano stworzyć główną arterię komunikacyjną przez miasto. W tym celu zarząd miasta przeznaczył sumę 50 tys. zł. na regulację ul. Podwale. Oddanie tej ulicy do użytku dla ruchu kołowego miało ułatwić transport materiałów budowlanych do nowej dzielnicy mieszkaniowej. Projekt stworzenia nowych dzielnic a nie przebudowa dzielnic zabytkowych, został przygotowany przez    Jana Zachwatowicza z Politechniki Warszawskiej. Projekt przewidywał zachowanie dotychczasowej urbanistyki oraz historycznych i turystyczno-krajoznawczych walorów Sandomierza. Budowę nowych gmachów użyteczności publicznej, rozbudowę komunikacji i łączności, infrastruktury komunalnej i rozwój usług. Już w 1937 roku Zarząd Miejski Sandomierza powołał Miejskie Biuro Pomocnicze, którego zadaniem było dostarczanie materiałów pomiarowych potrzebnych wykonawcom planu zabudowania oraz stworzenie szczegółowego planu „Wielkiego Sandomierza” jako podstawy               do wszelkich prac pomiarowych. Biuro Pomocnicze opracowało w pierwszej kolejności plan części południowo-zachodniej miasta, aby umożliwić parcelację terenu miejskiego i sprzedaż działek budowlanych po wykonaniu planu zabudowania przez Biuro Planu Regionalnego Okręgu Radomsko – Kieleckiego. Przy sprzedaży gruntów Zarząd Miejski miał uzyskać fundusze na niezbędne inwestycje w mieście, jak budowa rzeźni, budowa kanalizacji, rozszerzenie sieci wodociągowej, naprawa bruków, pokrycie nawierzchni ulic itp.

            Plan „Wielkiego Sandomierza” przewidywał stworzenie trzech dzielnic miasta. Dzielnica południowa ciągnąć się miała aż poza stację kolejową. Miała to być dzielnica przemysłowa. Tu powstać miały zakłady przemysłowe, przetwórnie, magazyny, składy, przedsiębiorstwa transportu lądowego dla surowców i produktów COP, warsztaty rzemieślnicze w kwocie 30 tys. zł., resztę z funduszów własnych, uzyskanych z parcelacji gruntów. Przyszły Sandomierz miał obejmować obszar 2600 ha i 120 tys. mieszkańców.

            Do obszaru miejskiego pod rozbudowę „Wielkiego Sandomierza” zostały włączone miejscowości podmiejskie,  w promieniu około 4 km od centrum, stanowiąc około 3000 ha gruntów. Przyłączono przyległe wsie i majątki ziemskie:  wieś Strochcice, część wsi Kobiernki, wieś Chwałki, Mokoszyn, Kamień Plebański i Łukawski oraz folwark Kruków. Jednocześnie w obręb miasta włączono Nadbrzezie, Ostrówek, Zarzekowice i część wsi Trześń.

            6 czerwca 1939 roku odbyło się posiedzenie Rady Miejskiej m. Sandomierza,  w którym wzięli udział delegaci z Warszawy: dyr. Biura Planowania przy gabinecie wicepremiera inż. S. Malessa, kierownik Biura Planowania Regionalnego inż. Reński oraz dr inż. J. Zachwatowicz, kierownik akcji ochrony i odbudowy Starego Sandomierza. Na posiedzeniu omówiono plan „Wielkiego Sandomierza” i plan nowej reprezentacyjnej dzielnicy, w której miał powstać wielki dom ludowy lub teatr, hale targowe, kompleksy bloków trzy i dwupiętrowych w zależności od ukształtowania terenu. W celu podniesienia wyglądu estetycznego miasta, prowadzone miały być prace przy zakładaniu zieleńców i akcja odbudowy starego, zabytkowego Sandomierza.

            Rozbudowa życia gospodarczego Okręgu Przemysłowego nałożyła na Sandomierz obowiązek zwiększenia prac inwestycyjnych. Na lewym brzegu Wisły powstał ważny ośrodek przemysłowy, obejmujący zakłady w Dwikozach i Kamieniu.

W Kamieniu Nowym w odległości 5 km od Sandomierza powstała huta szkła teflowego  i technicznego „Metan”. Huta została uruchomiona w kwietniu 1939 roku. Produkcja dzienna huty wynosiła 60 ton, a obrót w materiałach i surowcach 150 ton. Produkcja zakładu była zmechanizowana i oparta na gazie ziemnym. Huta pokryć miała zapotrzebowanie nie tylko rynku krajowego ale nastawiona była również na eksport swych wyrobów. Zatrudniała około 250 robotników (Polaków), wśród nich 75% stanowili mieszkańcy okolicznych wsi. W celu usprawnienia komunikacji na trasie huta – Sandomierz, 15 maja 1939 roku uruchomiono nowy przystanek kolejowy „Metan” na linii Sandomierz – Dwikozy.

            W Dwikozach uruchomiono zakład przetwórstwa owocowego, który zatrudniał około 100 robotników. W Sandomierzu powstały dwie stolarnie mechaniczne. W Żurawicy największa w Polsce spółdzielnia przechowywania owoców.

            W 1938 roku we wsi Gorzyce powstała Odlewnia Metali Kolorowych (dawne WSK), obecnie Federal Mogul . Założycielami odlewni byli inżynierowie z Warszawy z zakładów firmy Lillpop-Ram-Lovoenstein, E. Mieszczański i T. Jaroszewski. Odlewnia była własnością prywatną i zatrudniała około 100 pracowników. Produkowała małe odlewyze stopów aluminium dla przemysłu lotniczego (m. in. piasty kół do samolotów „Łoś”), naczynia kuchenne i proste narzędzia rolnicze. Metal był topiony w piecach gazowych. Największą inwestycją COP miały być Zakłady Południowe, zlokalizowane we wsi Pławno – huta stali szlachetnych, fabryka sprzętu artyleryjskiego i w budowie huta aluminium.

Powstającemu równocześnie miastu gen. Kasprzycki nadał nazwę Stalowa Wola.

            Na terenie COP do 1939 roku uruchomiono ponad 100zakładów przemysłowych. Dalsze 300 znajdowało się w budowie. Integralną częścią powstających wówczas inwestycji była budowa pracowniczych osiedli mieszkaniowych. Projekty osiedli powstawały w Biurze Wojskowego Funduszu Kwaterunkowego. W wyniku inwestycji COP nastąpiło zmniejszenie bezrobocia i wzrost zatrudnienia (około 110 tys. nowych miejsc pracy).Rozbudowywał się przemysł pomocniczy, usługi handlowe i rzemieślnicze. W zestawieniu tych przedsięwzięć w COP najwięcej stracił Sandomierz. Był przecież predestynowany na siedzibę władz  Okręgu

 i biur administracyjnych. Uruchomiono tu 1 stycznia 1938 roku Delegaturę dla spraw COP, która udzielała opinii o możliwościach powstawania nowych zakładów przemysłowych i rzemieślniczych, organizowała pomoc fachową i ulgi inwestycyjne, a także organizowała wycieczki po Centralnym Okręgu Przemysłowym. W maju 1938 roku 3-dniową wycieczkę po COP odbył prezydent I. Mościcki i ministrowie: E. Kwiatkowski (minister skarbu),  J. Poniatowski (rolnictwo), A. Roman (przemysł i handel), gen T. Kasprzycki (minister spraw wojskowych). Goście zwiedzili Rzeszów, Stalową Wolę      i Sandomierz. Kierownictwo Oddziału COP w Sandomierzu powierzono dyr. Stanisławowi Janiszewskiemu. Biuro mieściło się przy ul. Żeromskiego 11.

            Z inicjatywy Izby Przemysłowo – Handlowej w Sosnowcu, uruchomiono łącznie  z Delegaturą Polskiego Związku Przemysłowców Metalowych, Delegaturę Związku Izb Przemysłowo – Handlowych z siedziba w Sandomierzu. We wrześniu 1939 roku z inicjatywy Delegatury miał odbyć się zjazd inwestorów. Miano omówić aktualne zagadnienia i postulaty gospodarcze Centralnego Okręgu Przemysłowego m.in. zagadnienia energetyki, komunikacji, przemysłu pomocniczego, brak domów czynszowych, zaopatrzenia ludności, brak banków  i fachowców.

Ambitne plany przerwał wybuch wojny.

Fakt umiejscowienia stolicy COP w Sandomierzu ożywił inicjatywę mieszkańców i rozbudził nadzieję na dynamiczne zmiany gospodarcze. Wielu działaczy  społecznych i radnych sejmiku miejskiego uważało, że miasto winno stać się centrum życia kulturalno-oświatowego i nawiązywać do dawnej tradycji. A włączeniem Sandomierza do Centralnego Okręgu Przemysłowego wiązano ogromne plany, aby miasto stało się bardziej funkcjonalne i godne miana stolicy COP.

            Społeczeństwo Sandomierza  liczyło na napływ kapitału prywatnego i państwowego. W dużych i średnich zakładach przemysłowych na terenie COP, miało znaleźć  zatrudnienie około 90 tys. osób i powstać około 35 tys. nowych miejsc pracy.

Planowano utworzyć w Sandomierzu liceum kupieckie, które miało kształcić kadry dla całego Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Wszystkie te poczynania, nadzieje i próby rozwoju przemysłu na Ziemi Sandomierskiej  przerwał wybuch II Wojny Światowej.

        60 lat później w 1996 roku w Sandomierzu powstała Fundacja Centralnego Okręgu Przemysłowego im. Eugeniusza Kwiatkowskiego. Celem Fundacji jest stworzenie podstaw materialnych i organizacyjnych dla opracowania i realizacji programu restrukturyzacji  i aktywności gospodarczej obszarów Centralnego Okręgu Przemysłowego.

Fundacja wspólnie z Towarzystwem Naukowym Sandomierskim, zorganizowała w październiku 1996 roku dwudniową konferencję naukową. Konferencja była poświęcona 60  rocznicy rozpoczęcia budowy  COP oraz problemom rozwoju gospodarczego byłego Centralnego Okręgu Przemysłowego.

  Mottem konferencji były słowa wicepremiera  E. Kwiatkowskiego z 2 grudnia 1938 roku:

„COP budować będą pokolenia, my budujemy tylko zaczątki ...”

   Czy istnieje szansa restytucji Centralnego Okręgu Przemysłowego rejonu „C”?

Czy Sandomierz odzyska należne mu znaczenie?

To pytania aktualne w zmieniającej się rzeczywistości i dążeniu Polski do wejścia do gospodarczych struktur Unii Europejskiej.

 


Bibliografia:

 

Ajnenkiel A.: Polska po przewrocie majowym, Warszawa 1980.

Drozdowski M.M: Geneza i rozwój Centralnego Przemysłowego [w.]

                    Najnowsze dzieje Polski 1914 – 1939, Warszawa 1959.

Dzieje Sandomierza, pod redakcją H. Samsonowicza, Tom 4 1918 – 1980,

 Warszawa 1994.

Kalinowski W., Lalik T., Przypkowski T., Rutkowski H., Trawkowski S.:

Sandomierz, Warszawa 1956.

Koseła R.: Sandomierskie strony, Warszawa 1939.

Landau Z., TomaszewskiJ,: Zarys historii gospodarczej Polski 1918 – 1939,  Warszawa 1971.

Landau Z., Tomaszewski J.: Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej, dzieje narodu  i państwa polskiego, Warszawa 1991.

„Polska” 1938, nr 23.

„Polska” 1939.

„Przegląd odlewnictwa” 1988, nr 3.

Radocki H. : COP w Polsce, Warszawa 1939.

Roszkowski H.: Historia Polski 1914 – 1981, Warszawa 1992.

„Sandomierz” 1992, nr 3.

Serczyk W. A.: Dzieje Polski 1918 – 1939, Wybór materiałów źródłowych,  Kraków1990.

„Tygodnik COP” 1938, nr 3, 5, 8, 9, 11, 13, 14, 17, 18, 21, 27.

„Tygodnik COP” 1939, nr 5, 9, 18, 24, 30.

Zeszyty Sandomierskie 1996, nr 5.

„Ziemia” 1937, nr 4, 5, 6.

Wańkowicz M.: COP Ognisko siły – Centralny Okręg Przemysłowy, Warszawa 1938.


Opracowała: Ewa Cepowska